CHIP Online - Arşiv: Mayıs 2002 DOWNLOAD Verilerin Dayanıklılığı

192 ___V___e___r___i___l___e___r___i___n___ ___D___a___y___a___nı___k___lı___lı__?dı ___T___a___f___l___ ___D___e___v___r___i İ___n___t___e___r___n___e___t___t___e___n___ __??__s___t_____n Verilerin Dayanıklılığı GÜNCEL » KAPAK » DONANIM » YAZILIM » PRATİK » INTERNET 157 ha kalıcı. Sürekli yeni dosya formatlarına geçişe bir alternatif, yeni bilgisayarları ve sistemleri eskilerini taklit eder duruma getirecek emulatörler olabilir. Ev bilgisayarı kullananlar emulatörleri kendileri için çoktan keşfetmiş durumda ve bunlarla Sinclair ZX81 ya da Commodore 64 gibi klasiklerden oyunları ve müzik dosyalarını güncel bilgisayarlarda çalıştırıyor. Gelin görün ki, önemli verilere nasıl davranılmaması gerektiğini, Amerikan Havacılık ve Uzaycılık Dairesi NASA gözler önüne seriyor: NASA gizlice Wernher von Braun’un tek kullanımlık taşıyıcı raketinin tüm yapı planlarını ve üretim teçhizatını, yeniden kullanılabilir Space- Shuttle lehine yok etmiş bulunuyor. Böylelikle aya son inişten otuz yıl sonra NASA, bu dünyanın en güçlü taşıyıcı raketini yeniden üretmek ve böylece aya başka bir yolculuk düzenlemekten yoksun kalmış durumda. Aynı şekilde, milyonlarca manyetik bandı katalog oluşturmadan karton kutularda paketlemek, depolarda muhafaza etmek, ve orada unutmak, ihmalkarlığı daha az kötü sonuçlara yol açmış değil. Bantlar üzerindeki manyetik katmanların taşıyıcı folyodan ayrılması ya da yer yer şerit üzerine kopyalanması için yeterince zaman geçmiş bulunuyor. NASA yedekleme yapmadığı için, en azından 30 yıllık Amerikan Uzaycılık alanındaki belgeler yok olmuş durumda. Düşsel çözüm: Dünya arşivi olarak internet Almanya’da NASA’dan daha dikkatli ve daha ileri görüşlü olunduğu sanılıyor: “Birinci derecede önemli kültürel varlıklar” denilen şeyler, belgeler, fotoğraşar ve mikrofilmler halinde fıçılara tıkılıyor ve Oberried yakınlarında nükleer silahlara karşı dirençli bir gümüş madeninde depolanıyor. Birileri son maden galerisindeki en arkadaki fıçı içinden orijitemlere ihtiyaç var. Oysa adı ayyuka çıkarılan bilgi toplumu, bu sorunu görmezden geliyor. Bu işlerle ilgili uzmanlar, doğal olarak, ancak hasar oluştuktan sonra işe koyuluyor. Bu durum, bellek ortamları için ölümcül bir hata! Kağıtta hasarlar oluşur ve önemli ölçüde tamir edilebilirken, manyetik bantlarda, CD’lerde ve disketlerde eskime süreçleri uzun süre göze çarpmıyor. Bantlar bir kere yapışkanlaştığında ya da İspanyol bilimcilerin yakın geçmişte keşfettikleri gibi CD’nin plastik muhafazası bir mantar tarafından kemirildiğinde, artık geriye dönüş olanaksız... İçerikler yok oluyor. Yani dijitalleşme ile birlikte arşivleme sorununun kendiliğinden çözüleceğine inanmak saşıktan başka bir şey değil. Marbach’taki Alman Edebiyat Arşivi demirbaş muhafaza şubesi yöneticisi Roland Kamzulak, örneğin yazarların elyazmalarını disket üzerinde muhafaza etmelerinden hiç de hoşnut değil:“Biz bugünden kalanlarla uğraşmaya başlayana dek, yazarların yapıtlarını oluşturdukları zamanki dosya formatları artık varolmayacak” şeklinde endişesini dile getiriyor. Tüm bunlara bir başka sorun daha ekleniyor: Dijital verilerin yaşam süresi yalnızca ortamın dayanıklılığına değil, aksine ilgili donanım ve yazılımın dayanıklılığına da bağımlı. Tüm veri demirbaşları zamanın güncel sistemlerine kopyalanıncaya kadar, sürücüler, işletim sistemleri, aygıt sürücüleri vs. gerçekten dayanmak zorunda. Üretim döngülerini gitgide daha fazla kısaltan Microsoft’un sabırsızlığı göz önüne alındığında, bunun umutsuz bir girişim olduğu ortaya çıkıyor. Bununla karşılaştırıldığında Gutenberg’in İncil’leri da- k Bir kez daha aya gitmek zor: NASA, o zamanki taşıyıcı raketle ilgili teknik verileri tahrip ederken bunu kesinlikle göz önüne almamış olsa gerek. Mağara resimleri Orta Avrupa’daki en eski çizimler milattan 36 bin yıl önce yapılmış. Kertik Değneği En önceki veri taşıyıcılar arasında avcı ve çobanların üzerine bilgiler kerttiği kemik ya da tahtadan ibaret çubuklar bulunuyordu. ___e___n___ ___a___z___ ___3___8___.___0___0___0___ ___yı___l___ ___e___n___ ___a___z___ ___2___7___.___0___0___0___ ___Yı___l___ ___e___n___ ___a___z___ ___4___.___7___0___0___ ___Yı___l___ ___e___n___ ___a___z___ ___3___.___8___0___0___ ___Yı___l___ ___e___n___ ___a___z___ ___2___.___3___0___0___ ___Yı___l Parşömen Üzerleri yazılı hayvan derileri eski Mısır 4. Hanedanlığına kadar (M.Ö. 2700) uzanıyor. Taş Levhalar M.Ö. 18. yüzyıldan taşa kazınmış zaman tanıklıkları günümüze kadar gelmiş bulunuyor... Papirüs İkibin yıldan eski papirüs yaprakları, antik Mısır’daki yaşamı gözler önüne seriyor. ___V___E___Rİ___ ___T___A___f___i___I___Y___I___C___I___L___A___R___I___N___I___N___ ___D___A___Y___A___N___I___K___L___I___L___I/___I 193 CHIP | MAYIS 2002 194 CHIP | MAYIS 2002 Verilerin Dayanıklılığı GÜNCEL » KAPAK » DONANIM » YAZILIM » PRATİK » INTERNET k nal yazılı belgeye ihtiyaç duymadığı sürece, bu yöntem makul görünüyor. Cottbus’ta teknoloji felsefesi profesörü olan Klaus Kornwachs, bu tip eylemlerin anlamını kuşkuyla karşılıyor, çünkü “yorum için yardımcı araçlar olmaksızın, bu tip sıkı sıkıya depolama, devasa bir saçmalık.” ABD’deki Corbis firmasının planı bununla karşılaştırıldığında daha iyi düşünülmüş: Microsoft’un kardeş firması da, yaklaşık 65 milyonluk fotoğraftan ibaret koleksiyonunu Pittsburgh yakınlarında eski bir maden ocağında depoluyor, ama bu benzersiz zaman tanıklarını basitçe dış etkilere karşı korumak ile yetinilseydi, firmanın sahibinin adı Bill Gates olmazdı herhalde. Corbis bunun yerine internetten resim arşivi olarak yararlanıyor. Ünlü, dili dışarıda Einstein resmi ya da Holocaust resimleri gibi hazineler yitip gitmeye karşı korunuyor. İki milyondan fazla resme www.corbis. com adresinden ulaşılabiliyor, bu sayı giderek artacak. Corbis.com gibi projeler, dünya arşivi olarak internet düşünü ayakta tutuyor. Ama web’in bir kere yuttuğu her şeyi, kaçınılmaz bir biçimde yeniden tükürmediğini World Wide Web’in mucidi Tim Berners-Lee’nin kendisi saptamak zorunda kalmış: Onun ilk HTML sayfası, kendi buluşunun enginliğinde yitip gitmiş. Bu durumda kendisine bu tarihsel sitenin kodundan bir çıktıyı muhafaza etmiş olan bir arkadaşı yardımcı olmuş, öyle ki sayfa yeniden yapılandırılabilmiş. Bugün www’nin başlangıç dönemlerinde nasıl olduğunu ve kendini nasıl geliştirdiğini biliyor olmamızı, Brewster Kahle’nin koleksiyon tutkusuna ve 1996 yılında www.archive. org adresi altında online kullanıma sunduğu “Internet Archive”ine borçluyuz. Geçen süre zarfında, arşiv, 10 milyardan fazla web sitesi ile dünyanın en büyük veritabanı yönünde gelişmiş bulunuyor. Arşivciler her iki ayda bir kamuya açık interneti tarıyor ve yeni belgeleme malzemesi ekliyor. Örneğin 11 Eylül’deki terör saldırısıyla ilgili özel koleksiyonlar, tarihsel bakımdan tümüyle hakikati içermek iddiasında bulunmadan, Brewster Kahle’nin başvuru yapıtını “bir bin yılın sonunda bir bütün olarak toplumumuzun aynası haline getiriyor.” Aynı şeyi, arama makinesi Google da, bu yılın başında Deja’nın eski Usenet arşivini sayfasında yeniden açarken amaçlamış değildi. Haber grubu katkılarından ibaret karışık koleksiyon, kullanıcıyı 1981 yılına kadar geri giden nostaljik bir geriye yolculuğa davet ediyor. Görece eski kullanıcılar belki Tim Berners-Lee’nin ilk katkılarını ya da Linus Torvald’in Linux projesinde işbirliği çağrısını hatırlayacaktır. İnternet tarihçilerinin kafasını yalnızca verilerin çokluğu kurcalamıyor: Sayfalar ve içerikleri birbirleriyle bağlantılı, yabancı içeriğe işaret ediyor ya da sürekli değişiyorlar. Bu dinamizmi hemen hemen hiçbir geleneksel bellek ortamında yansıtmak olanaklı değil. Ufukta online haber magazinleri ya da forumlar gibi, öncelikle hareketli siteler için tatminkar bir çözüm görünmüyor. Telif hakları hakkındaki tartışma ise başlı başına bir sorun. ZEIT gazetesinin On-line eki teknik yöneticisi Peter Buhr, arşivleme sorununu “gelecek beş yılın en büyük zorluğu” olarak görüyor. Buhr bu arada gazetelerde şimdilik yalnızca orta vadeli, azami 15 yıllık bir web Kaliteli Yazı Kağıdı 19. yüzyıla kadar bu yazı kağıdı, çürümüş ve lapa olacak şekilde ezilmiş paçavralardan oluşuyordu. Mikrofilm Hiç olmazsa bu analog bellek ortamı, uzun vadeli bir arşivleme için uygun görünüyor. ___e___n___ ___a___z___ ___5___5___0___ ___Yı___l Fotoğraf Muhafaza edilmiş en eski fotoğraf, 1827’den kalma. O zamanlar resimler asfalt üzerinde ışıklandırılıyorlardı. CD-ROM/DVD Eskime testleri parıltılı diskler için yüzyıllık bir yaşam süresi ortaya çıkarıyor. Selüloyt Film Almanya’daki ilk filmi 1895’de Stadanowski biraderler çekmişti. Filmin orijinali Federal Film Arşivi’nde bulunuyor. Varillerdeki kültürel varlık Alman kültürel varlığını yok olup gitmekten, ama aynı zamanda gelecek erişimlerden bir maden ocağı koruyor. ___e___n___ ___a___z___ ___1___7___5___ ___Yı___l___ ___e___n___ ___a___z___ ___1___0___7___ ___Yı___l___ ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___5___0___0___ ___Yı___l___ ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___1___0___0___ ___Yı___l 196 CHIP | MAYIS 2002 Verilerin Dayanıklılığı GÜNCEL » KAPAK » DONANIM » YAZILIM » PRATİK » INTERNET Gazete Kağıdı Eski kağıt, ahşap malzeme ve doldurma maddelerinden ibaret karışım, gazetelerin 20 yıl içinde tahrip olmasına neden oluyor. Disket Yeniden yazılabilir bu ortam, verilerini on yıl, daha sık kullanı ldığında beş yıl içinde kaybediyor. da oluşturan mekanizmaları harekete geçirecek sistemler tartışılıyor. Eksik olan, neyin, hangi dizaynda, hangi tarzda ve ne kadar süreyle depolanacağını önceden belirleyen uygulanabilir bir sistem. Ancak bilginin yararının mı, talebin mi yoksa iktisadi bakış açısının mı öncelikli olduğuna kim karar verecek? Bu dosyaların muhafaza edilmesinin ve iletilmesinin bin yıl içinde de anlamlı olacağını kim garanti edebilir? Teknoloji filozofu Klaus Kornwachs kurumların “sabit değerleri esas alan ve seçimin bağlantılarını ve nedenlerini birlikte sunan” sıkı bir seçime gitmesini talep ediyor. Ancak, böyle olunca da söz konusu kurumlarda, kimlerin ebedi iddiaya sahip dünya bilgisinin ne olduğuna karar vereceği sorusu yanıtlanmış olmuyor. Öncelikle şunu unutmamak gerekiyor: Dijital arşivleme yalnızca bilgileri muhafaza etme olanağı sunmuyor, aksine bilgileri rahatlıkla silmeye de izin veriyor. Marbach’taki Alman Edebiyat Arşivi’ni, 540 bin kitabı ve 22 milyon tek sayfalık belgesiyle, yakmak oldukça büyük bir sansasyon yaratabilecekken, elektronik olarak arşivlenmiş verilerde az sayıda göze çarpan işlem ve tıklamalar bu iş için yeterli oluyor. Aynı fikir 1998’deki Almanya’daki hükümet değişikliğinden kısa bir süre önce başbakanlıktaki birinin de aklına gelmiş olsa gerek: FDP (Liberal Parti) politikacısı Burkhard Hirsch çevresinde oluşturulan bir özel araştırma komisyonunun raporuna göre, bilgisayar verilerinin üçte ikisi “bilinçli ve koordineli olarak” silinmiş bulunuyor, . Tarihin cilvesine bakın ki, tam da doktora yapmış bir tarihçinin, Helmut Kohl’ün başkanlığındaki bir federal yönetimin verileri silinmiş bulunuyor. KK / Garo Antikacıoğlu, agaro@chip.cocm.tr arşivleme ihtiyacı teşhis edebiliyor. ZEIT şimdilik online içeriğinin backup güvenliği ile yetinirken, yalnızca bir katkının en güncel sürümünü hazır bulundurmakla yetinmiş oluyor. Veri depolama sorunundaki bu güvensizlik, yalnızca bu haftalık gazeteye mahsus değil. Süddeutsche Zeitung’un harici arşiv hizmeti www.sueddeutsche. de’nin gündelik sunumlarından yalnızca küçük bir kesit içeriyor. Kitap dağıtıcısı Amazon, bu bağlamdaki tutumu hakkında bilgi bile veremiyor. Açıklık yalnızca yasa tarafından verileri belirli bir zaman için muhafaza etmeye zorunlu kılınan meslek gruplarında hakim. Bunlar arasında kayıtlarını son röntgen çekiminden 30 yıl kadar sonra da sunmak zorunda olan radyologlar bulunuyor. Karar vermek zor: Veri çöpü mü, kültürel varlık mı? Üçüncü ve en büyük sorunu, ki tüm arşivleme uzmanları bu konuda hemfikir, ZEIT-Online’dan Peter Buhr dile getiriyor: “Veri depolamada esas zorluk o kadar çok teknikle ilgili değil, aksine yoğun bir seçme ve filtreleme ile karşı karşıya bulunmamızda yatıyor.” Bu yüzden bir kredi kartı boyutlarındaki alana 3,4 terabyte sığdıran holografik veri bellekleri şimdiden start almaya hazırlanıyor. Araştırma laboratuvarlarında, günün birinde bilgilerin suretini otomatikman her seferki güncel dosya formatların- Kitapların kalıcılığı: Asitsiz kağıt şimdiye kadar tüm dijital bellek ortamlarından daha uzun süre dayanıyor ve oynatma cihazlarına gerek duymuyor. ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___8___0___ ___Yı___l___ ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___6___0___-___7___0___ ___g_____n Internet sayfası Ortalama olarak bir site her 60 ila 70 gün içinde değişiyor ya da topyekun yok oluyor. Manyetik bantlar ve diskler Dış dünyayla ilişkisi kesilecek şekilde sıkı sıkıya kapatılmış sabitdiskler, uzun ömürlü manyetik bellek ortamları. Asitli Kağıt Bu kağıt 30-40 yıl sonra parçalanıyor. Asitsiz kağıt yaklaşık 300 yıl dayanıyor. ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___3___0___ ___Yı___l___ ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___1___0___ ___Yı___l___ ___y___a___k___l___a___f___lı___k___ ___2___0___ ___Yı___l 156

Arşiv Listesi