Bilgisayarların unutulan 25 pinli bağlantısı: Paralel portun hikayesi
USB ve kablosuz bağlantılardan önce yazıcıların bilgisayarla iletişim kurmasını sağlayan özel bir giriş vardı. Paralel port adı verilen bu teknoloji zamanla farklı cihazlarda da kullanıldı. Ancak bilgisayarların değişen ihtiyaçları, yıllarca kullanılan bağlantının sonunu getirdi.
Bir zamanlar bilgisayarların arkasında, yanlarında vida yuvaları bulunan 25 delikli geniş bir bağlantı noktası vardı. Özellikle 1980'li ve 1990'lı yıllarda yaygınlaşan bu soket, yazıcıları bilgisayarlara bağlamanın en bilinen yoluydu. Paralel port adı verilen bağlantı, verileri aynı anda birden fazla hat üzerinden taşıyarak dönemin bilgisayarlarında önemli bir iş üstleniyordu.
Bugün yazıcılarımızı USB kablosuyla veya Wi-Fi üzerinden kullanıyoruz. Paralel port ise modern bilgisayarlardan büyük ölçüde kayboldu. Oysa bu bağlantı yalnızca yazıcılar için geliştirilmiş basit bir girişten ibaret değildi. Zamanla farklı cihazların veri alışverişinde kullandığı bir teknolojiye dönüştü.
Paralel port nasıl ortaya çıktı?
Paralel bağlantının bilgisayarlardaki yaygınlaşması, 1970'lerde yazıcı üreticisi Centronics tarafından geliştirilen arayüze dayanıyor. Şirketin yazıcılarında 36 pinli bir bağlantı kullanılıyordu. IBM ise 1981'de piyasaya sürdüğü kişisel bilgisayarında aynı iletişim yöntemini daha küçük, 25 pinli bir soket üzerinden sunmayı tercih etti.
Böylece bilgisayar tarafında DB-25 olarak bilinen bağlantı, yazıcı tarafında ise Centronics'in 36 pinli soketi kullanıldı. İki farklı uç arasında iletişim kuran özel kablo, gerekli elektrik sinyallerini uygun pinlere taşıyordu.
Buradaki önemli ayrıntı, bağlantıdaki bütün pinlerin veri taşımamasıydı. Bazıları yazıcıya komut gönderirken diğerleri cihazın durumunu bildiriyor veya elektriksel bağlantının düzgün çalışmasına hizmet ediyordu.
IBM'nin 1981 tarihli teknik kılavuzunda da bu düzen ayrıntılı biçimde açıklanıyor. Bilgisayardaki 25 pinli soketten çıkan kablo, yazıcının 36 pinli girişine bağlanabiliyordu.
Paralel port neden daha hızlıydı?
Paralel portun en önemli özelliği, 8 bitlik veriyi aynı anda sekiz ayrı hat üzerinden aktarabilmesiydi. Bu sekiz bit, bilgisayarlarda bir bayta karşılık geliyor.
Dönemin yaygın seri bağlantılarında bitler tek bir veri hattı üzerinden sırayla gönderiliyordu. Paralel iletişimde ise sekiz veri hattı birlikte kullanıldığı için bir baytın tüm bitleri aynı aktarım adımında iletilebiliyordu.
Yazıcıya bir karakter gönderildiğini düşünün. Bilgisayar, karakteri temsil eden sekiz bitlik değeri veri hatlarına yerleştiriyor ve uygun kontrol sinyaliyle yazıcıya bildiriyordu. Yazıcı bu veriyi aldıktan sonra yeni veri kabul etmeye hazır olup olmadığını bilgisayara iletiyordu.
Bu iletişim yalnızca veri göndermekten oluşmuyordu. Yazıcının meşgul olması, kağıdının bitmesi veya bir hata yaşanması gibi durumlar da ayrı sinyallerle bilgisayara aktarılabiliyordu.
Paralel bağlantı bu yapısıyla dönemin birçok seri bağlantısından daha yüksek aktarım hızlarına ulaşabiliyordu. Yine de paralel iletimin her koşulda daha hızlı olduğu düşünülmemeli. Gerçek hız, verinin hangi sıklıkla gönderildiğine ve bağlantının elektriksel özelliklerine de bağlı. Nitekim bugün kullandığımız USB de seri iletişim temeline dayanmasına rağmen eski paralel portlardan çok daha yüksek hızlara ulaşabiliyor.
Yazıcı bağlantısından başka cihazlara uzanan gelişim
Paralel port başlangıçta yazıcılarla özdeşleşse de kullanım alanı zamanla genişledi. Tarayıcılar, harici depolama birimleri ve bazı yedekleme cihazları da bilgisayarlarla bu bağlantı üzerinden iletişim kurmaya başladı.
Bu gelişim, paralel portun ilk tasarımındaki sınırlamaları daha belirgin hale getirdi. Başlangıçta ağırlıklı olarak bilgisayardan yazıcıya veri göndermeye odaklanan yapı, yeni cihazların ihtiyaç duyduğu daha hızlı ve çift yönlü iletişim için geliştirildi.
Bunun sonucunda iki önemli çalışma modu yaygınlaştı: EPP (Enhanced Parallel Port) ve ECP (Extended Capabilities Port).
EPP, verilerin bilgisayardan çevre birimine veya ters yönde daha hızlı aktarılmasını hedefliyordu. ECP ise çift yönlü iletişimin yanı sıra veri tamponlama ve doğrudan bellek erişimi gibi özelliklerle özellikle yazıcıların veri aktarımını daha verimli hale getirdi.
1994 yılında kabul edilen IEEE 1284 standardı, farklı paralel iletişim modlarını ortak bir çerçevede topladı. Böylece bağlantının temel fiziksel yapısı korunurken desteklediği işlemler genişledi.