Kıyafetler neden çeker? Çekerek küçülen bir kıyafet eski haline getirilebilir mi?
Severek aldığınız bir kıyafetin yıkama sonrası çocuk reyonundan alınmış gibi görünmesi tesadüf değil. Bilim insanlarına göre kumaş lifleri, üretim aşamasında kendilerine zorla dayatılan pürüzsüz formdan kurtulmak için su ve ısıyı bir fırsat olarak kullanıyor.
Severek aldığınız tişörtün veya şık bir elbisenin yıkama sonrası birkaç beden küçülmüş olarak makineden çıkması, ev işlerinin en can sıkıcı konularından biri. Üstelik çoğu zaman yıkama talimatlarına uyduğunuzu düşünseniz bile bu durumla karşılaşırsınız.
Tekstil bilimcileri, bu can sıkıcı durumun arkasında kumaşın derinliklerinde yatan karmaşık bir biyolojik “hafıza” olduğunu söylüyor. Aslında giysilerimiz makineye girdiğinde sadece temizlenmiyor, aynı zamanda üretim aşamasında kendilerine zorla dayatılan formdan kurtulup “özlerine” dönmeye çalışıyor.
Pamuk ve keten gibi bitkisel lifler, mikroskobik düzeyde aslında düz değil, kıvrımlı ve düzensiz bir yapıya sahip. Üretim sürecinde bu lifler makinelerle geriliyor, bükülüyor ve pürüzsüz iplikler haline getiriliyor. Bu sırada lifleri bir arada tutan ve kumaşa mukavemet veren hidrojen bağları devreye giriyor. Kumaş dokunduğunda veya örüldüğünde, bu lifler yüksek bir gerilim altında kilitli kalıyor. Ancak su, ısı ve makinenin mekanik hareketi bir araya geldiğinde lifler “gevşeme” fırsatı buluyor ve eski kıvrımlı hallerine geri dönmek istiyor.
Sıcak suyun yıkıcı gücü ve kumaşların yapısı
Yıkama sırasında kullanılan sıcak su, liflerin enerjisini artırarak onların titreşmesine neden oluyor. Bu hareketlilik, lifleri bir arada tutan hidrojen bağlarını zayıflatıyor. Özellikle gevşek örülmüş kumaşlar, liflerin hareket etmesi için daha fazla boş alan sunduğundan daralmaya karşı çok daha savunmasız kalıyor. Buna karşılık, sıkı dokunmuş kumaşlar lif hareketini kısıtladığı için formunu daha iyi koruyor. Pamuk gibi suyu seven hidrofilik maddeler suyla temas ettiğinde lifler şişiyor, esnekleşiyor ve makinenin tamburundaki çevirme hareketiyle birleşince kumaş hızla toplanmaya başlıyor.
Sadece sıcak su değil, mekanik hareketin şiddeti de büyük bir etken. Hatta soğuk suyun bile liflerin şişmesine neden olabileceği biliniyor. Bu yüzden uzmanlar, sadece suyun ısısına değil, makinenin sıkma hızına ve programın sertliğine de dikkat edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Yünlü kıyafetlerde ise durum daha farklı bir seyir izliyor. Yün liflerinin üzerindeki mikroskobik pullar yıkama sırasında birbirine kenetleniyor ve “keçeleşme” dediğimiz olay gerçekleşerek giysi sertleşip küçülüyor. Sentetik lifler ise petrol bazlı oldukları için bu tarz kıvrılmalara karşı çok daha dirençli bir duruş sergiliyor.
Çeken bir kıyafet eski haline getirilebilir mi?
Eğer çok sevdiğiniz bir kıyafetiniz çektiyse, onu kurtarmak için bilimsel bir hileden yararlanabilirsiniz. Ilık suya ekleyeceğiniz bir miktar saç kremi veya bebek şampuanı, liflerin geçici olarak yumuşamasını sağlayabilir. Bu maddelerin içindeki özel kimyasallar lifleri kayganlaştırarak onların tekrar esnemesine imkan tanıyor.
Bu karışımın içinde bekletilen giysiyi nazikçe eski formuna doğru çekip düz bir zeminde kurutmak, en azından giysiyi tekrar giyilebilir seviyeye getirebilir. Elbette bu yöntem her zaman mucizeler yaratmıyor ancak tekstil mühendisliğinin bu küçük sırrı, hatalı bir yıkama işleminin etkilerini hafifletmek için en etkili yollardan biri.