Bugün seyahatlerden dönerken yanımızda getirdiğimiz küçük hatıraların geçmişi, düşündüğümüzden çok daha eskiye uzanıyor olabilir. Tel Aviv Üniversitesi araştırmacılarının yürüttüğü yeni bir çalışma, insan atalarının yaklaşık 500.000 yıl önce kendileri için özel anlam taşıyan nesneleri toplamaya başladığını öne sürüyor. Üstelik bu taşların ve eski aletlerin bir kısmı, herhangi bir işe yaradıkları için değil, geçmişte yaşanan olayları hatırlattıkları için saklanmış olabilir.
Araştırmacılar, Homo erectus ve erken Neandertallerin yaşadığı dönemlere kadar uzanan bu davranışı "hatıra nişi" kavramıyla açıklıyor. Arkeolojik bulgular arasında, belirgin bir kullanım amacı olmadığı halde seçilip biriktirilen nesneler dikkat çekiyor. Ekibe göre bunlar, insan atalarının çevreleriyle kurdukları ilişkinin yalnızca hayatta kalma ihtiyaçlarından ibaret olmadığını düşündüren önemli ipuçları.
Yarım milyon yıllık taş koleksiyonları
Araştırmanın merkezinde, Doğu Akdeniz'deki Levant bölgesinde bulunan tarih öncesi yerleşimler var. İsrail'deki Qesem Mağarası'nda, 400.000 ile 200.000 yıl öncesine tarihlenen katmanlarda herhangi bir işlevi belirlenemeyen renkli çakıl taşlarına rastlandı. Bu taşların düzenli biçimde biriktirilmiş olması, araştırmacıların dikkatini çeken ayrıntılardan biri.
Yakındaki Sakhnin Vadisi'nde keşfedilen el baltaları ise farklı bir örnek sunuyor. Muhtemelen Homo erectus türüne ait bir insan atası, bu aletleri üretmek için işlenmesi oldukça güç olan kristalli ve jeot içeren kayaları tercih etmişti. Araştırmacılar, malzeme seçiminin yalnızca pratik nedenlere dayanmadığını, söz konusu taşlara manevi bir değer yüklenmiş olabileceğini düşünüyor.
Revadim, Jaljulia ve Qesem Mağarası'ndaki buluntular arasında daha önce kullanılmış, ardından uzun süre doğada kaldıktan sonra yeniden toplanmış çakmaktaşı aletler de bulunuyor. Çift patinalı olarak tanımlanan bu nesnelerin yüzeyleri, farklı dönemlerde aşınma ve oksitlenmeye maruz kaldıklarını gösteriyor.
Daha da ilginci, aletleri yeniden toplayan kişilerin eski yüzeyleri değiştirmekten özellikle kaçınmış olabilecekleri düşüncesi. Araştırma ekibi, aşınmış ve oksitlenmiş bölümlerin korunmasını, nesnelerin geçmişine verilen değerin olası bir işareti olarak yorumluyor. Başka bir deyişle, bu aletler artık yalnızca kullanılacak araçlar değil, kendi geçmişlerini taşıyan hatıralar haline gelmiş olabilir.
Taşlar, insan hafızasının gelişiminde rol oynamış olabilir mi?
Çalışmanın en dikkat çekici iddialarından biri, tarih öncesi insanların sakladıkları nesneleri bir tür taşınabilir harici hafıza aracı olarak kullanmış olabilecekleri. Araştırmacılara göre belirli bir yerden alınan taş veya eski bir alet, sahibine orada yaşadığı deneyimleri yeniden hatırlatıyordu. Böylece anılar, fiziksel nesneler aracılığıyla belirli mekanlarla ilişkilendirilebiliyordu.
Üstelik bu nesnelerin işlevi yalnızca geçmişi hatırlatmakla sınırlı kalmamış olabilir. Araştırmacılar, kalıcı maddi izlerin yaşanmış olaylarla hayal edilenleri birbirinden ayırmaya ve anıların gerçekliğini doğrulamaya da katkı sağlamış olabileceğini savunuyor.
Peki bu alışkanlık neden yaklaşık 500.000 yıl önce yaygınlaşmaya başlamış olabilir?
Araştırmacılardan Ran Barkai, olası açıklamayı Levant bölgesindeki erken insan topluluklarının karşılaştığı büyük çevresel değişimlerde arıyor. Başta filler olmak üzere iri hayvanların ortadan kalkması, avcı-toplayıcıları yeni besin kaynaklarına yöneltti. Alageyik ve yaban sığırı gibi hayvanların bulunduğu farklı av sahalarını tanımak, artık hayatta kalmanın önemli bir parçasıydı.
Barkai'ye göre bu yeni bölgelerden alınan nesneler, insanların geçimlerini sağladıkları yerlerle kişisel bağ kurmalarını sağlamış olabilir. Bir taş, yalnızca bulunduğu noktayı değil, orada yaşanan bir karşılaşmayı veya başarılı bir avı da hatırlatabilecek fiziksel bir izdi.
Hatıra biriktirmek kimlik duygumuzu şekillendirmiş olabilir
Araştırmacılar, bu alışkanlığın zaman içinde otobiyografik belleğin gelişimini desteklemiş olabileceği ihtimali üzerinde de duruyor. Otobiyografik bellek, kişinin kendi yaşamına ait olayları ve deneyimleri hatırlamasını sağlayan hafıza sistemi olarak tanımlanıyor.
Çalışmanın yazarlarından Yoav Ram, erken bir insanın doğada bulduğu renkli taşı veya eski bir aleti mağarasına götürmesinin, önemli bir olayı ya da karşılaşmayı hayatı boyunca hatırlamasına katkıda bulunmuş olabileceğini belirtiyor. Bu tür davranışların tekrarlanması da zamanla kişisel kimliğimizi şekillendiren beyin mekanizmalarının evriminde rol oynamış olabilir.
Ancak araştırma ekibi, bütün bu açıklamaların henüz spekülatif bir hipotez olduğunu özellikle vurguluyor. Tarih öncesi insanların söz konusu nesneleri hangi düşüncelerle topladığını kesin biçimde bilmek mümkün değil.
Dahası, bu davranışın arkasında çok daha basit bir neden bulunabilir: İnsan ataları bazı nesneleri yalnızca güzel veya ilginç göründükleri için saklamış olabilir. Daha önce İspanya'daki bir mağarada keşfedilen deniz fosillerinin Neandertal çocuklar tarafından eğlenmek amacıyla toplandığı da öne sürülmüştü.
Dolayısıyla yarım milyon yıl öncesine ait taş koleksiyonlarının gerçekten kişisel anıları korumak için oluşturulup oluşturulmadığı henüz açıklığa kavuşmuş değil. Yine de buluntular, insan atalarının nesnelerle kurduğu ilişkinin pratik ihtiyaçların çok ötesine uzanmış olabileceğini gösteren dikkat çekici örnekler sunuyor.
Araştırmanın sonuçları, Evolutionary Anthropology dergisinde yayımlandı.