Buzulların derinliklerinde, insanlık tarihinin başlangıcından bile öncesine ait mikrobiyal bir dünya on binlerce yıldır kusursuz bir sessizlikle uyuyor. Gezegenimizin hızla ısınması, bu zamansız esaretin sonunu hazırlarken donmuş toprak tabakasının çözülmesiyle birlikte antik patojenler de birer birer uyanıyor.
Küresel ısınmanın kutuplardaki etkisini artırması, tıp dünyasında uzun süredir bilinmeyen bir insanlık salgını endişesini canlı tutuyordu. Yapılan en güncel bilimsel çalışmalar ise tehdidin yönünü hiç beklenmedik bir alana çevirdi. Yakın gelecekte mutfaklarımıza giren temel gıda maddeleri, asırlık uykusundan uyanan bu davetsiz misafirlerin ilk hedefi olabilir.
Kutup çizgisine yakın tarım arazilerinin genişleme trendi, toprağın altında pusuda bekleyen canlılar için tehlikeli bir ortam hazırlıyor. İklim krizinin etkisiyle sıcaklık değerleri yukarı tırmandıkça, tarım üreticileri yeni çözünen kuzey topraklarına doğru yöneliyor. Bu durum, yüzyıllardır aç bir şekilde bekleyen mikroorganizmalar için geniş bir yayılım alanı anlamına gelecek.
Kore Kutup Araştırmaları Enstitüsü uzmanları, Alaska'nın Seward Yarımadası bölgesinden topladıkları donmuş toprak örneklerini laboratuvar ortamında incelemeye aldı. Yaklaşık 90 gün boyunca erimeye bırakılan numunelerin içinde, bazı bakteri türlerinin beklenmedik bir hızla baskın hale geldiği gözlendi. Patates bitkisinde yumuşak çürüme hastalığına sebebiyet veren "Pseudomonas" bakterisi, buzlar çözüldükçe ortamdaki diğer mikroorganizmaları geride bıraktı. Araştırmacılar, çözünen topraktan elde ettikleri bu canlıları sağlıklı patates yumrularına enjekte ettiklerinde, ürünlerin kısa sürede pelte kıvamında bir çamura dönüştüğünü saptadı.
Tarım sektörünü endişelendiren tek gelişme patates üretimiyle de sınırlı kalmıyor. Bilim insanları, Grönland'daki 140 bin yıllık buz çekirdeklerini incelediklerinde domates mozaik virüsünün varlığını belirledi. Bu patojen türü, dış çevre koşullarına karşı gösterdiği direnç sayesinde sadece domatesleri değil; biber, salatalık, pancar ve marul gibi pek çok temel gıda ürününü de tamamen çürütüp yok etme potansiyeline sahip.
Sibirya'da canlandırılan virüsler ve geçmişteki uyarılar
Fransa'daki Aix-Marseille Üniversitesinde görev yapan araştırmacılar, 2022 yılında Sibirya genelindeki donmuş arazilerden aldıkları numunelerle bu alandaki ilk büyük verileri elde etti. Laboratuvarda yürütülen hassas operasyonlar neticesinde, aralarında 48 bin 500 yıllık geçmişiyle öne çıkan en eski patojenin de yer aldığı 13 virüs yeniden aktif hale getirildi. Bunun yanı sıra, 27 bin yıllık bir mamut dışkısı kalıntısı ile yoğun mamut tüyü barındıran topraklardan üç yeni virüs izole edildi. Bilim dünyası bu yeni keşiflere "Pithovirus mammoth", "Pandoravirus mammoth" ve "Megavirus mammoth" isimlerini verdi. Donmuş bir Sibirya kurdunun mide içeriği incelendiğinde ise "Pacmanvirus lupus" adı verilen başka bir antik yapıya ulaşıldı. On binlerce yıl boyunca donmuş halde kalan bu mikroorganizmalar, laboratuvarda canlandırıldıktan sonra bile tek hücreli bir amibi enfekte edebilecek düzeyde biyolojik aktivite sergiledi.
2023 yılında "Viruses" dergisinde yayımlanan detaylı rapor, buzların erimesiyle bu bilinmeyen yapıların doğaya salınmasının kaçınılmaz olduğunu ortaya koyuyor. Endüstriyel yatırımların artmasıyla kutup bölgelerindeki insan popülasyonunun çoğalması, karşılaşma riskini her geçen gün daha da tırmandırıyor. Nitekim bu durumun bir benzeri 2016 yılında Sibirya’nın Yamal Yarımadası’nda tecrübe edilmişti. Sıcaklık artışı nedeniyle eriyen toprağın altından çıkan ve şarbon sebebiyle ölmüş bir geyiğe ait olan kalıntılar, yüz binlerce hayvanın telef olmasına ve bir çocuğun yaşamını yitirmesine neden olan bir salgını tetiklemişti.