Donald Trump'ın coğrafi isimler ve Amerikan egemenliği üzerinden yaptığı sıra dışı çıkışlara yenileri eklendi. Truth Social hesabından art arda paylaşımlarda bulunan ABD Başkanı, bu kez New Mexico eyaletinin adının "New America" olarak değiştirilmesini gündeme getirirken Ay'ın da Amerika Birleşik Devletleri'ne ait olduğunu öne sürdü.
Yapay zeka ile hazırlanmış görselleri sosyal medya hesaplarında sık sık kullanan Trump'ın son paylaşımları, daha önce Meksika Körfezi ve Ontario Gölü üzerinden yaşanan isim tartışmalarının ardından geldi. Ancak Ay'a ilişkin açıklama, konuyu sembolik isim değişikliklerinin ötesine taşıyarak uluslararası uzay hukukunu yeniden gündeme getirdi.
Ay üzerinde ülke egemenliği kurulabilir mi?
Ay ve diğer gök cisimleri üzerindeki hakların temel çerçevesini 1967 tarihli Dış Uzay Antlaşması belirliyor. ABD'nin de aralarında bulunduğu 111 ülkenin taraf olduğu anlaşma, herhangi bir devletin uzaydaki bir bölgeyi veya gök cismini kendi toprağı ilan etmesine izin vermiyor. Bu çerçevede Ay, Mars veya başka bir gök cismi üzerinde egemenlik ilan etmek; kullanım, işgal ya da benzeri yöntemlerle ulusal mülkiyet hakkı oluşturmak mümkün değil. Uzay hukukuna göre bu alanlar tek bir devletin kontrolüne verilemeyeceği gibi tüm ülkelerin keşif ve araştırma faaliyetlerine de açık tutuluyor.
Bilimsel amaçlarla kurulabilecek araştırma istasyonları farklı bir statüde değerlendiriliyor. Bu tür tesislere belirli koşullarla izin verilebilirken bilgi paylaşımı da sistemin önemli unsurlarından biri. Buna karşılık ticari tesisler, oteller veya doğrudan mülkiyet hakkına dayanan projeler için mevcut anlaşmalar açık bir hukuki zemin sağlamıyor.
Siyasi açıklama ile hukuki gerçeklik farklı
Uluslararası anlaşmaların büyük devletler tarafından ihlal edilmesi veya tek taraflı olarak terk edilmesi ihtimali zaman zaman tartışmaya açılsa da Ay üzerinde kalıcı hakimiyet kurmak yalnızca hukuki bir mesele değil. Teknik kapasite, lojistik imkanlar ve uzun süreli uzay operasyonlarının maliyeti de böyle bir girişimin önündeki önemli engeller arasında bulunuyor.
Trump'ın Ay'a ilişkin paylaşımı bu nedenle kısa vadede hukuki bir değişiklik yaratmayacak. Mevcut uluslararası düzen, herhangi bir ülkenin gök cisimleri üzerinde doğrudan toprak veya mülkiyet hakkı ilan etmesine izin vermiyor.
New Mexico'nun adının "New America" olarak değiştirilmesi önerisi ise Trump'ın son dönemde coğrafi adlar üzerinden yürüttüğü tartışmaların yeni halkası olarak değerlendirilebilir. Böylece aynı paylaşımlar hem ABD içindeki isim değişikliği tartışmalarını hem de uzaydaki egemenlik sınırlarını yeniden kamuoyunun gündemine taşıdı.