Bugünkü kıtaların geçmişte nasıl birleştiğini anlamak, Dünya tarihinin en büyük jeolojik bilmecelerinden biri. Güney Amerika ile Afrika’nın birbirine uyumlu kıyı çizgileri ve aralarında binlerce kilometre bulunmasına rağmen farklı kıtalarda ortaya çıkan benzer fosiller, Gondwana’nın bir zamanlar tek parça olduğunu uzun süredir gösteriyordu.
Ancak asıl tartışma, bu kara kütlesinin gerçekten bir “süper kıta” sayılıp sayılamayacağı üzerineydi. Yaklaşık 550 milyon yıl önce şekillenen ve daha sonra Güney Amerika, Afrika, Arabistan, Madagaskar, Hindistan, Avustralya ile Antarktika’yı oluşturacak bölümleri bünyesinde barındıran Gondwana’nın, yaklaşık 180 milyon yıl önce parçalanmaya başladığı biliniyor.
Önceki hesaplamalar, Gondwana’nın en geniş döneminde Dünya’daki kara alanlarının yaklaşık yüzde 64’ünü oluşturduğunu gösteriyordu. Bu oran bazı araştırmacılara göre gerçek bir süper kıta tanımı için yeterli değildi. Çin Jeoloji Bilimleri Akademisi ile Curtin Üniversitesi araştırmacılarının Science dergisinde yayımlanan yeni çalışması, bu hesabı değiştirebilecek bulgular ortaya koydu.
Araştırma ekibinden Bill Collins, keşfin aslında farklı bir çalışma sırasında yapıldığını belirtti. Bilim insanları, derin kabuk süreçleriyle mineral oluşumu arasındaki ilişkiyi anlamak amacıyla dünyanın farklı bölgelerinden granit örnekleri topluyordu.
Himalayalar’dan alınan örnekler incelendiğinde, granitlerin yaklaşık 20 milyon, 50 milyon ve 120 milyon yıl önce üç ayrı dönemde eriyerek oluştuğu belirlendi. Buna rağmen kayaçların kökeninin çok daha eskiye, Gondwana’nın yaklaşık 700 ila 550 milyon yıl önce oluşmaya başladığı dönemdeki aynı antik kıtasal kabuğa dayandığı ortaya çıktı. Bu bulgu, Gondwana’ya ait bazı parçaların yüzeyde görünmese bile başka kıtaların altında korunmuş olabileceği ihtimalini güçlendirdi.
Gondwana’nın izleri üç kıtanın altında bulundu
Araştırmacılar daha sonra inceleme alanını genişletti. Kazakistan ve Çin’in yanı sıra Avrupa’dan Asya’ya uzanan dağ kuşaklarında, Batı Avrupa’daki dağlık bölgelerde ve ABD’nin doğusundaki Kuzey Amerika dağ sistemlerinin altında benzer Prekambriyen kabuk kalıntılarına rastlandı. Bu antik kayaçların Gondwana ile bağlantılı olduğunun belirlenmesi, süper kıtanın daha önce hesaplanandan çok daha geniş bir alana sahip olduğu sonucunu doğurdu.
Yeni analizlere göre Gondwana, dönemindeki toplam kara kütlesinin yüzde 64’ünü değil yaklaşık yüzde 80’ini oluşturuyordu. Araştırmacılar bu daha geniş yapıyı “Büyük Gondwana” olarak tanımlıyor ve elde edilen oran, kıtanın süper kıta sınıfına girdiği görüşünü güçlendiriyor.
Bugün Dünya üzerinde aynı ölçekte bir süper kıta bulunmuyor. Afrika, Avrupa ve Asya’nın oluşturduğu Afro-Avrasya, gezegenin en büyük birleşik kara kütlesi olsa da toplam kara alanının yaklaşık yüzde 57’sini kapsıyor ve bu nedenle aynı eşiği karşılamıyor.