Bilgisayar neden çöker?

Hepimizin korkulu rüyası "bilgisayarın çökmesi" durumu neden yaşanır? PC'ler neden çöker?

Bilgisayar neden çöker?
Oyunlar, uygulamalar ve hatta işletim sistemi neden çöker?

Bilgisayar kullanan herkesin başına gelmiştir, çalışırken, oyun oynarken, internette gezerken... Bir hata ekranı çıkar ve çalışan uygulama çöker. Ya da daha kötüsü, sistem çöker ve bilgisayarı baştan başlatmak zorunda kalırsınız. Yaptığınız şeyin bölünmesi bir yana, üzerinde çalıştığınız işte veri kaybedebilir veya oyunda güç bela geçtiğiniz bölümle baştan uğraşmak zorunda kalabilirsiniz.

Mavi ekran Windows tanıtımında Bill Gates'in bile başına gelmiştir. Hem de birden fazla defa! Özellikle ilk Windows sürümlerinde ya da diğer eski işletim sistemlerinde mavi ekran ya da hata mesajları bugün olduğundan çok daha sık gerçekleşir ve kayıplar da daha büyük olurdu. Günümüzde bu hatalar azalmış olsa da bitmiş değildir. Yepyeni, gıcır gıcır Windows 7 ya da Snow Leopard da çöker, Linux sürümleri de; kaçış yoktur.

İşte bu makalemizde gerçekleşen bu sistem çökmelerinin altında yatan sebepleri açığa çıkartıyoruz.

Uygulamalar çakışırsa

Aynı hafızayı kullanmaya çalışan iki uygulamanın sonu

Bir bilgisayarın çökmesinin sayısız farklı sebebi vardır. Sorun donanımda veya yazılımda olabilir.

En sık karşılaşılan sorun çalışan uygulamaların çökmesidir. Bu çökmelerin temel sebebi yazılımın kuralları uygulamaması ya da programcıların beklemediği bir durumun gerçekleşmesidir. Bunun en yaygın sebebi hafıza hatalarıdır. Kullanıcıların karşısına en sık çıkan hata "memory error"dür.

İşletim sistemi yazılıma kullanması için kaynak ayırır. Uygulama normal çalışırken bu mevcut hafıza limitleri dahilinde kalır ve genellikle sorunla karşılaşılmaz. Ancak yazılımdaki hatalar yüzünden ya da beklenmeyen bir durumla karşılaşıldığı için yazılım ek sistem kaynağına ihtiyaç duyabilir ve bu kaynağı kimseye sormadan kullanmaya kalkışabilir.

Yazılım kendisine ait olmayan hafızayı kullanmaya kalktığında, o hafıza bölümü başka bir yazılım tarafından kullanılıyorsa bir çakışma gerçekleşir. Yazılımlar verileri koydukları gibi bulamazlar ve alıp işlemeye kalktıklarına beklenmedik bir hata ile karşılaşarak çökerler.

Aslında uygulamaları çökerten işletim sisteminin kendisidir. İşletim sistemi bunu sistemi korumak için yapar ve etkileri kestirilemeyen durumları baştan engeller.

Yazılımlar yazılırken...

Bütün bilgisayarlar çöker çünkü çökmeleri gerekir

Beklenmedik durumlar yazılımı çökertebilir. Yazılım iyi bir istisna kontrolüyle (Exception handling) donatılmadıysa çöker.

Programcılar yazılımları hazırlarken, kullanıcıların sadece belirli veriler girmesine izin verir. Bu veriler yazılımın işleyebileceği türde komutlardır. Eğer kullanıcı yazılımın işleyemeyeceği türde bir veri girerse yazılım çöker. Kullanıcı, programcının beklemediği ve engellemediği ya da yazılıma bu durumla karşılaşırsa ne yapmasını gerektiğini söylemediği durumlarda gerçekleşen budur.

Eğer yazılımlar bu tür durumlarda çökmeseydi, sonuçta ortaya yazılım kilitlenip kalırdı veya yapmaması gereken şeyler yapar, sistemde garipliklere sebep olurdu. Bu durum da zaman zaman gerçekleşir ve kullanıcılar beklenmedik durumlarla karşılaşır.

Donmalar da bir çeşit çökmedir

Bazen sistem öyle bir çöker ki, uygulama gibi kullanıcı da donup kalır

Yazılımlar bazen donar, aslında bu da bir çökme çeşididir. Yazılım ekranda görünmeye devam etse de işlevini yerine getirememektedir ve kısılıp kalmıştır. Bu durumda işletim sistemine yazılımı zorla çökertmesi söylenebilir. Bu Windows'ta Ctrl-Alt-Delete tuşlarına aynı anda basılarak açılan görev yöneticisinden yapılır. İşletim sistemi durumu fark edip bir süre sonra otomatik olarak da yazılımı kapatabilir.

Çökmeler hemen hemen her gün yaşanan olaylardır ve en sık kullanılan uygulamalarda haliyle daha sık karşılaşmak mümkündür. Özellikle internet tarayıcılar pek çok beklenmedik durumla karşılaştıkları için sık sık çökerler.

Oyunlar da belirli ve kısıtlı bir zaman diliminde yetiştirilmeye çalışılan ticari yapımlar olduklarından açıklarla ve hafıza kullanım hatalarıyla doludurlar. İyi oyunlar elbette kolay kolay çökmez. Sorunlu oyunlar için de bu durumları düzelten yamalar çıkartılır.

Kernel çekirdeği ve hiyerarşi

Yazılımlar daha iyi yalıtıldıkça kernel çökmeleri azalıyor

Bazı hatalar sadece uygulamayı değil, bütün işletim sistemini çökertmeyi başarır. Bunun için kernel seviyesinde bir hata olması gerekir. Kernel bir işletim sisteminin çekirdeği ve en önemli parçasıdır. Donanım katmanının üzerinde kernel, daha sonra da soğanın katmanları gibi önem sırası azalan yazılımlar kaplıdır. Her biri birbiriyle ve diğer seviyelerle etkileşim içerisinde ve bir hiyerarşinin parçası olarak görevini yapar.

İlk işletim sistemlerinde çoğu işlem kernel seviyesine çok yakın çalıştığı için, oluşan küçük hatalar bile sistemi çökertebiliyordu. Günümüzde sistemlerin daha az çökmesini sağlamak için araya güvenlik ve istikrar sunan bir mesafe konuldu.

Artık uygulamalar daha yalıtılmış bir şekilde çalışıyor, bu da kernelin saçmalamasını ve çökmesini engelliyor. Örneğin Chrome internet tarayıcı, sekmeleri birbirinden yalıtılmış bir şekilde çalıştırıyor. Bu sayede bir sekme çöktüğünde internet tarayıcı bütün diğer sekmelerle birlikte çökmüyor.

Ekran kartı sürücüleri

Ekran kartı sürücülerini düzgün yazmak zor mu? Evet

Yazılımları yalıtmak, sürücülere göre daha kolay. Sürücüler, donanımın işletim sistemi tarafından tanınmasını ve işletim sisteminin gerekli işlemleri donanıma yaptırmasını sağlayan yazılımlardır. İşte bu yüzden işletim sisteminin çekirdeğinden uzaklaştırılamazlar. Sürücüler kötü yazılmışsa sistem tamamen çöker, uygulamalar saçmalar, performans sürünür; yani kötü olaylar olur.

İşletim sistemiyle uyumlu çalışan sürücüler test edilmiş ve imzalanarak onaylanmıştır. Ancak bu sürücüler de sorunsuz değildir; kolay kolay da olamaz. Çünkü programcılık çok detaylı ve zor bir iştir, yapılan hatalar kendisini kötü bir şekilde gösterir. İyi yazılmış sürücüler kolay kolay sorun çıkartmaz ve donanımın içerisinde bulunan komut setlerini verimli bir şekilde kullanarak performansa olumlu etkide bulunur.

Yeni sürücüler, yeni DirectX

İşlemci sürücüsü zordur, grafik işlemci sürücüleri de çok zordur

Sürücüler içerisinde en karmaşık olanları işlemci sürücüleridir. Diğer donanımlar kısıtlı sayıda işlemle uğraşırken, ana işlemci pek çok işle uğraşır. Bu genişlik ve esneklik de daha çok soruna davetiye çıkartır.

Özellikle oyuncular ekran kartı sürücülerinden muzdarip olurlar. Ekran kartları, oyunları daha gerçekçi ve eğlenceli hale getirmek için pek çok ince detayla uğraşırlar. Bütün bu grafik detayların programlanması da epey meşakkatli bir iştir. Hataya oldukça müsaittir ve oyun piyasasındaki rekabet, programcıları diğerlerinden daha detaylı, daha iyi görünen oyunlar yapmaya zorladıkça işin çapı büyür. DirectX'in yeni sürümüne göre programlama yapmak, yeni şeyler öğrenmek ve kullanmak demektir, daha iyi grafikler hiç de kolay bir iş değildir.

Ekran kartlarında bulunan anti-aliasing, anisotropic filtering gibi sayısız özellik bu donanım için yazılan sürücülerin oldukça karmaşık olmasında pay sahibidir. Yeni oyunlarla birlikte ekran kartı sürücüleri de güncellenip durur ve sürümler arasındaki küçük farklar pek çok hatayı giderebildiği gibi, beklenmedik yeni hatalara da sebep olabilir.

Hata bildirimleri işe yarıyor

Hata bildirimi yolladığınızda sorunların çözülmesine katkıda bulunuyorsunuz

Günümüzde sistem çökmeleri işletim sistemi tarafından takip ve kayıt edilerek, geliştirici firmaya yollanıyor ve analiz ediliyor. Kullanıcının onayıyla gerçekleşen bu işlem sayesinde en sık karşılaşılan sorunlar ve buna sebep olan koşullar anlaşılarak bunlara karşın çözüm geliştirilebiliyor.

Çökmelerden sonra karşınıza çıkan hata bildirimleri bu açıdan çok önemli. Sorunların hızla çözülebilmesi için bunları yollamanız faydalı olacaktır. Yollanan bilgiler yazılımın çökmeden önce yaptığı işlem, kullanılan sürücü ve donanım gibi bir ton veri içerir.

Windows 7 geçmişte edinilen tecrübeler ışığında hafızanın durumunu takip ederek sorun olduğunda yazılımı yalıtıp çökmenin bütün sisteme yansımasını engellemeye çalışır. İşletim sisteminin çökmesi baştan engellenirse de durumun analizi daha kolay olur.

Donanım sorunları ise bambaşka bir dünya

Donanım çökmeleri fiziksel sebeplerden kaynaklanır, ısı gibi...

Çökmeler fiziksel donanım sorunlarından da kaynaklanabilir. Parçalar beklendiği gibi çalışmazsa durum yazılıma yansır ve ortaya ısrarla tekrarlanan sorunlar çıkar. Mesela içi toz dolu bir heatsink veya bozuk bir fan yüzünden aşırı ısınan ekran kartınız, ekranda garip şekiller çıkmasına sebep olabilir. Basit bir kısa devre yüzünden bilgisayarınız açılmayabilir.

Çok ilginç bir sebep ama kozmik ışınlar bile sistem çökmesine sebep olabilir. Ölçülmesi çok zor olan ve fark edilmeyen koşullar bilgisayarın çalışmasını etkilediğinde ortaya hatalar çıkar. Bu gibi durumların sebebini kestirmek imkansızdır. Mesela mutfak flöresanını yaktığınızda modemin bağlantısının kesildiğini şans eseri fark edebilirsiniz.

Modemin kapanıp açılma sebebi yüksek voltajdan kaynaklanan anlık bir elektromanyetik dalgadır. Ancak az önce belirttiğimiz gibi etkenleri anlamak her zaman mümkün olmayabiliyor.

Gelecekte ne olacak? Sistem yine çökecek mi?

İşletim sistemleri artık daha güvenli ama gelecekte iki seçenek de açık

Anlaşılması güç hatalar bir yana, makalemizde yazılım çökmelerinin temel sebebinin hatalı çalışan bir işlemin sonlandırılması olduğunu birlikte görmüş olduk. Uygulamalar insanlar tarafından yazılıyor ancak uygulamaları yazanlar insanlar değil başka uygulamalar çalıştıran makineler bile olsaydı, hatalar ve çökmeler yine olacaktı. Çökmelerin sebebi hatalar olmasına karşın, çökmeler sistemin kalanını koruyan bir mekanizma olarak çalışmaya devam edecek.

Peki bu hep böyle mi gidecek? İki ihtimal var, birincisi artan işlem miktarı yüzünden işler daha da karmaşık hale gelecek ve gelecekte çakışmalar ve sorunlar tekrar artacak. İkinci ihtimal ise sorunlar, yazılımların daha da iyi yalıtılması sayesinde iyice azalacak.

Donanımsal olarak da artan çekirdek sayısı sayesinde yazılımlar donanım bazında da yalıtılırsa güvenlik ve istikrar artacaktır. Ancak tek başına işlemcilerin çekirdek sayısının artmasından öte, işlemciye veri besleyen çevre birimlerin de darboğazları ve çakışmaları engelleyecek şekilde gelişmesi gerekiyor. Sürücüler ve uygulamalar da uygun bir şekilde hazırlanmalı.

Bu tür sorunlardan korumak için sanal bilgisayar kullanabileceğinizi ve bu konuda bir rehberimiz olduğunu da hatırlatalım.

Okuyucu Yorumları

Toplam 47 Yorum

CHIP Online'ı severek takip ederim. Ama bu yazı teknik konularda derinliği olmayan, ve hatta bazı konseptleri birbirine karıştıran bir yazı olmuş. Yazılımların ek sistem kaynağını kimseye sormadan kullanması değil, hatalı bir şekilde bir bellek bloğuna erişmesi gibi. Veya Chrome tarayıcısının izolasyonunun kernel seviyesi ile karşılaştırılması gibi. Daha çok özen gösterilmesini diler, çalışmalarınızda başarılar dilerim.

Az önceki yorumuma ek olarak, işlemci sürücüsü diye bir kavramı ilk kez duyuyorum. Artan çekirdek adedinin işlemleri birbirinden yalıtması ile ilgili hiç bir alakası ise yok. CHIP Online'da hep kaliteli makaleler görmeye alıştığım için bu seferki biraz garibime gitti

Mac kullanıyorum, Bilgisayarın daha takıldığını görmedim.

"Mac kullanıyorum, Bilgisayarın daha takıldığını görmedim. TheKingHearth" Siz ne ayrıcalıklı, ne elit, ne şanslı bir insanmışsınız, afferim size.

@29 Haz 2012 05:45 Ne alakası var ? Ben sadece Mac'in Windows işletim sistemlerinden daha iyi olduğunu söylüyorum.

@TheKingHearth her işletim sistemi çöker ... eyer bilgisayarın güçlüyse kolay kolay çökmez ...

YAHU ARKADAŞLAR İNSAFSIZ OLMAYIN HERKES SİZİN KADAR SİSTEM JARGONU BİLMEK ZORUNDA DEĞİL.CHİP ONLİNE İN TEK TAKİPÇİLERİ DE SİSTEMCİLER HACKER LAR YADA MUADİLİ YÜKSEK BİLGİ SAHİBİ KULLANICILAR DEĞİL.adamlar sosyal bir platform aşırı jargonla ya da çok detay bilgilerle okuru sıkmak bence yersiz olurdu...Ve bu bir makale bilimsel bir tez değil...eleştirirken insaflı olmak lazım bence..adamlar uğraşıyor sonuçta..

benim masaüstü 9-10 kere çökmüştür oyun oynamak istiyorum açıyorum oyunu en fazla 9 fps alabiliyorum. laptop'ta öyle laptop 4-5 kere çöktü laptop'tada 22 fps alabiliyorum.. ama görseniz 2 bilgisayarım birbirinden rezil.

Az önceki yorumuma ek olarak, işlemci sürücüsü diye bir kavramı ilk kez duyuyorum. Artan çekirdek adedinin işlemleri birbirinden yalıtması ile ilgili hiç bir alakası ise yok. CHIP Online'da hep kaliteli makaleler görmeye alıştığım için bu seferki biraz garibime gitti söyledikleri doğru ancak senin bu konuları biraz araştırman lazım anlatılan sadece biraz daha yüzeysel olmuş yoksa işlemci sürücüsü tabiki var ...

Bilgisayar değil Windows çöker :D

sistem çökmesi ne yahu? yaklaşık 15 seneden beridir Apple Mac, snow leopard vb.. birçok sistem kullandım bırak sistem çökmesini bilgisayarın en ufak şekilde takıldığını bile görmedim. allah windowsculara ve diğer işletim sistemlerini kullananlara sebat versin :)

bilgisayarım hiç çökmedi valla :D

bilgisayarım hiç çökmedi valla :D ____________________________________________________________________ Koca bina çöküyor bilgisayar niye çökmesin otur üzerine de gör :)

her zaman güncel deep freeze standard mis gibi sorunsuz

elim resette pusuda bekliyorum, birazdan çöker

Benim en cok karsilastiklarim... 1-hp laptoplar dandik fan dzizaynlari nedeniyle termal sivilarinin kurumasi ve fan'in tozla dolarak bilgisayari alev alev yakmasi nedeniyle, 2-ram'lerin sagina soluna dolan tozlardan 3-bir sekilde bozulan ramlerden 4-miyadini doldurmus hard disklerden 5-ayni anda 3 tane antivirus yazilimi kullanip ustune kayit defteri temizleme programlari kurulmus, ve acilista elli tane gerekli gereksiz yazilimla acilmaya calismalarindan. 6-milattan once 2.yuzyila ait internet cache ve setup temp klasorleri agzina kadar dolu ve hala daha temizlenmemis olmalarindan. 7-diskin dolu olmasindan. cokuyorlar.

@29 Haz 2012 21:41 Bunlar olurken ya tak diye elektrik kesildiği ya da batarya takılı olsa bile anlık voltaj inip çıktığı için harddiskte yazılımsal ya da onarılamaz kalıcı bozuk sektörler oluştuğu için... Elektrik kesildiğinde dinlenme yerine yavaşça park edememiş çalışmakta olan kafa adeta düşen bir uçak gibi harddiske dalar ki, dalış o dalış!

arkadaslar benim de 2 gun once laptobum coktu bi de windows 7 ultimate olucak hergun yazilim guncellemelerini yapiyorum ccleaner diye bir program var onu kullaniyorum hata denetimi yapip onariyorum falan ama facebooktayken mavi ekran geldi ve kapandi 2 gundur acilmiyor artik windows tan sogudum onceki windows xp de cokuyordu Apple Mac'e gecmek istiyorum ama o da cok pahali neden windows dan daha iyi olup uygun fiyatli olan bir isletim sistemi yok ki Mac OS X nasil kullanan var mi Apple Macbook cok iyi teknoloji marketlerde gordugumde hep taciz ediyorum cok şık ve hızlı bayılıyorum :))

@29 Haz 2012 23:45 TR'de pahalı.

@29 Haz 2012 23:45 linux var :) hemde ücretsiz

@29 Haz 2012 23:45 Linux, diye bir şey... duydunuz mu -_-* ?

@29 Haz 2012 23:45 dedigin gibi kullanımın sadece facebooktan ibaret olunca :) hataların üstesinden gelemiyorsun.

@29 Haz 2012 23:45 linux'u deneyebilirsiniz ;)

bulduğun her programı ve korsan yazlım yüklerseniz bu hattalar daha fazla karşılanır

Çöker de çöker :) at format kurtul .d .d

@Tukat Bilişim dalgami geciyorsunuz siz yahu pc cöküyor diye formatmi atlilir hayret dogrusu

@01 Tem 2012 11:48 espri :)) Ama bazı sorunlarda gerekiyo

@01 Tem 2012 11:48 eğer içinde herhangi bir önemli dosya yoksa onarmak yerine baştan kurmak daha mantıklı değilmi sizce.

Formatçılarda inecek vaaar! bilgisayarın en ufak bir teklemesinde yavaşlamasında hemen "format at aabi, düzelir"ciler ortaya çıkar zaten, bilgisayarı gereksiz yazılım çöplüğüne çevirmez, sistemi de güncel tutarsanız bişecikler olmaz, biraz da sorunların çözümünü internette arayıp bulabilmek gerek tabi.bir yıldan fazladır windows 7 kullanıyorum, en ufak bir teklemesini bile görmedim, antivirüs bile yüklü değil üstelik (tahtaya vurayım nazar değmesin)

Her işletim sistemi çöker arkadaşlar. Sistemlerin arka plan yazılımları en ufak kopyala yapıştır yaptığımızda bile cacheleri dolar.. Yani uzun lafın kısası normal kullanan birisi bile olsanız 8-10 ayda bir recover yada format atmak gerekir.

havalar da ısındı diyorum artık..

napak ziyaretcii yav öneri ver bari .d.d

Format at düzelir aabbi. ya bırakın şu muhabbetleri aşın artık. 3 laptop eskittim bir kere format atmışlığım yok. sen adam gibi antivisürünü kur ben avg kullanıyorum bilgisayarı yavaşlatmıyor, arada sırada defrag yap, disk bi kendine gelsin. gereksiz programları kaldır. zaten cache de kalan şeyleri silecek bi sürü program var ben ccleaner kullanıyorum. biri çıkmış 6 ayda bi format at demiş. bilmiyosun bari konuşma. desktoptan laptopa 7 sene önce geçtim bir kere format atmadım, atma ihtiyacıda hissetmedim.

@05 Tem 2012 15:53 dümdüz bi işletim sistemi kullanırsan atman gerekmez tabi

3-4 yıldan aşağı format atmam. Bu yıla kadar XP kullandım, yeni geçtim Win 7'ye millet neresiyle kullanıyorsa sıfır sistemi çökertip formatla diye PC getirmeyi iyi başarıyor. Uğraşsam başaramam ama nasıl ediyorlarsa sistemi felç ediyorlar yeni kullanıcılar. Böylelerine yardımcı olmamaya karar verdim, Emeğe saygıları yok bozup yaptırmak hoşlarına gidiyor insanların.

Arasıra CC cleaner yap luzumsuzları sil

benimkide çok çöküyo bide leptop çök anam çök vallaha

Valla win7 çıktığından beri kullanıyorum 2-3 sefer format attım. Onunda sebebi , 1. formatta HDD değişikliği oldu mecburen... 2. sinde ise 32 bitten 64 bite geçtim... Onun dışında bir kere bile format ihtiyacım olmadı... Win 7 o konuda çok sağlam... XP gibi bir süre sonra şişip kasılmıyor... Ve de kolay kolay çökmüyor...

@Boracalin 32 bitten 64 bite nasıl geçtin bi anlatır mısın?

benim bilgisayarım 9-10 kere çöktü ıyun oynucam diye bi sürü şey yükledim :(

aynı sorunları yaşıyorum her alahın günü windows cd si ile pc yi acıyorum bunun cözümü ne acaba???

benim bilgisayarım çok eski ve biraz yavaş çalışıyor ayrıca oyunları sildim yinede hala yavaş bunun sebebi nedir???

çok faydalı oldu teşekkürler chip online ekibi ... :)

sa abi bn pc win 7 den win 10 yaptım windows çökermi windows suan orginal deil nolur yardım edin çokk korkuyorum

bizim bilgisayar 2 günde bir çöküyo hemde windows 7

Benimki çökmek üzeredir.Çünkü 12 mavi ekran, 9 tane reset attı.

Sen de yorum yaz

 


CHIP'i Takip edin
E-Posta listemize katılın
CHIP Dergi Mobil Cihazınızda

İlginizi çekebilir